بازارچه مبل و منبت ملایر

ریشه‌های هزارساله

منبت‌کاری — هنر کنده‌کاری روی چوب — یکی از کهن‌ترین هنرهای بشری است. قدیمی‌ترین شواهد این هنر در ایران به دوران هخامنشیان (حدود ۵۰۰ تا ۳۰۰ سال پیش از میلاد) بازمی‌گردد؛ تزئینات چوبی کاخ آپادانا در تخت جمشید گواه مهارت خیره‌کننده‌ی هنرمندان آن روزگار است. در دوران اسلامی نیز این هنر در مساجد، محراب‌ها و بناهای تاریخی ادامه یافت و از نسلی به نسل دیگر منتقل شد.

در استان همدان — که خود گهواره‌ی تمدن‌های کهن است — صنایع دستی چوبی از دیرباز در شهرهایی چون همدان، ملایر، تویسرکان و سرکان رواج داشته است. خراطی، نازک‌کاری، منبت‌کاری و معرق‌کاری از شاخه‌های اصلی این هنر بوده‌اند که در این خطه به شکوفایی رسیدند. در میان این شهرها، ملایر به‌تدریج به پیشاهنگ منبت‌کاری تبدیل شد — نه به‌خاطر اتفاق، بلکه به‌خاطر ترکیبی خاص از جغرافیا، فرهنگ و اراده‌ی مردمانش.

ملایر؛ از کوچه‌های خاموش تا جهان

ملایر، دومین شهر بزرگ استان همدان، در دل کوهستان‌های زاگرس قرار دارد. این شهر اگرچه از قدیم با صنایع دستی چوبی آشنا بود، اما رونق ویژه‌ی صنعت مبل‌سازی در آن به حدود نیم قرن اخیر — یعنی دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ خورشیدی — برمی‌گردد. در آن سال‌ها، کارگاه‌های کوچک خانگی در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر یکی یکی پا گرفتند؛ پدرانی که فنشان را به پسرانشان آموختند، و دستانی که با قلم و مغار روی چوب نقش‌هایی آفریدند که هیچ ماشینی توان تکرارشان را نداشت.

چوب‌های راش، گردو و چنار — که هر کدام ویژگی‌های بافت و رنگ منحصر به فردی دارند — مواد اولیه‌ی اصلی استادکاران ملایر بودند. هنرمندان محلی با صبر و دقتی ستودنی، طرح‌های گل و بلبل، اسلیمی و هندسی را بر اسکلت مبل‌ها حک می‌کردند؛ هر برش یک تصمیم بود، هر نقش یک امضا.

هنر منبت‌کاری؛ علم و عشق با هم

منبت‌کاری فرایندی است که در آن نقش‌ها به صورت برجسته روی سطح چوب تراشیده می‌شوند. استادکار با انواع قلم‌های فولادی — تخت، گرد، کج — و چکش چوبی، لایه به لایه چوب را می‌تراشد تا نقش زیر دستش نمایان شود. این کار نه فقط مهارت دست، بلکه خلاقیت ذهن را می‌طلبد: یک اشتباه کوچک روی چوب قابل جبران نیست.

در ملایر، این هنر در دو شکل عمده ادامه یافت: منبت دست — که خالص‌ترین و ارزشمندترین نوع آن است — و در سال‌های اخیر، ترکیبی از CNC و منبت دستی که سرعت تولید را افزایش داده اما همچنان لمس دست استاد را در جزئیات حفظ کرده است. منبت‌کاران ماهر ملایر هنوز هم از نظر کیفیت و ظرافت، دست بالا را دارند.

رشد؛ از کارگاه خانگی تا صنعت ملی

با گذر زمان، ملایر از یک شهر با چند کارگاه کوچک به بزرگ‌ترین قطب تولید مبل منبتی کشور تبدیل شد. امروزه بیش از ۸۰۰۰ هنرمند در بیش از ۴۰۰۰ کارگاه فعال در این شهر مشغول به کارند. بخش عظیمی از اقتصاد شهرستان ملایر به حوزه‌ی محصولات چوبی اختصاص دارد و این صنعت موتور محرکه‌ی اشتغال و رشد منطقه به شمار می‌آید.

محصولات ملایر از مبلمان سنتی و کلاسیک گرفته تا استیل و راحتی، از میز ناهارخوری تا تخت‌خواب، از صندلی‌های دستی تا آثار تزئینی، طیف گسترده‌ای از سلیقه‌ها و بودجه‌ها را پوشش می‌دهند. این تنوع، ملایر را در بازار ملی به یک مرجع تبدیل کرده است — بازاری که خریداران از سراسر ایران برای دیدن و خریدن به آن سفر می‌کنند.

ثبت جهانی؛ وقتی دنیا به ملایر نگاه کرد

بهمن ماه ۱۳۹۸ یک تاریخ ماندگار برای ملایر بود. پس از دو سال تلاش هنرمندان، مردم و مسئولان، بازرسان سازمان جهانی صنایع دستی از کارگاه‌ها و تولیدات ملایر بازدید کردند. نتیجه؟ احراز تمامی معیارهای یونسکو — کیفیت، اصالت، مرغوبیت، پیشینه‌ی تاریخی، خلاقیت و نوآوری — و ثبت رسمی ملایر با عنوان «شهر جهانی مبل و منبت» در فهرست شهرها و روستاهای جهانی یونسکو.

این گواهی با امضای رزی گرین‌لیز، رئیس شورای جهانی صنایع دستی، ابلاغ شد و ملایر را در کنار برندهای هنری جهانی قرار داد. همین اعتبار جهانی، درهای بازارهای بین‌المللی را به روی هنرمندان ملایر گشود؛ از جمله حضور در نمایشگاه اکسپو دبی که آثار این خطه را برای مخاطبان جهانی به نمایش گذاشت.

ملایر اکنون دو برند جهانی دارد: «شهر جهانی مبل و منبت» و «شهر جهانی انگور» — هر دو گواه غنای فرهنگی و طبیعی این خطه‌ی کهن همدان.

اکوسیستم زنده‌ای به نام ملایر

امروز ملایر فقط یک شهر مبل‌ساز نیست؛ یک اکوسیستم کامل هنر-صنعت است. بیش از ۲۰۰ واحد نمایشگاهی و کارگاهی در شهر فعالند. مرکز نوآوری مبل و منبت در دانشگاه آزاد اسلامی، مرکز آموزش فنی و حرفه‌ای، و مراکز تحقیقاتی مختلف در خدمت توسعه و آموزش این هنر هستند. هر ساله، معمولاً در شهریور ماه، جشنواره مبل ملایر برگزار می‌شود و هنرمندان، تولیدکنندگان و خریداران را گرد هم می‌آورد.

بسیاری از خانواده‌های ملایر به صورت موروثی وارد این هنر شده‌اند. جوانانی که امروز پشت میزهای کارگاه می‌نشینند، اغلب در کنار پدربزرگ‌هایشان اولین قلم را در دست گرفتند. این انتقال نسل به نسل، ضامن بقای روح اصیل هنر ملایر است — حتی در دوره‌ای که دستگاه‌های مدرن وارد کارگاه‌ها شده‌اند.

آنچه ملایر را ملایر می‌کند